Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve İran İslam Cumhuriyeti, 18 Haziran 2026 tarihinde ABD İran Nükleer Anlaşması'nı imzaladı. Bu 14 maddelik mutabakat, bölgedeki gerilimi düşürmeyi hedefliyor. Washington ve Tahran arasındaki bu tarihi anlaşma, İran'ın nükleer programı, uluslararası yaptırımların kaldırılması ve bölgesel çatışmaların sonlandırılması gibi kritik konuları ele alıyor. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın katılımıyla gerçekleşen imza töreni, Orta Doğu'da yeni bir dönemin başlangıcı olarak değerlendiriliyor.
Tarihsel Bir Benzetme: Brétigny Anlaşması ve Kırılgan Barışlar
Bu anlaşma, tarihteki kırılgan barış süreçlerini akıllara getiriyor. 14. yüzyılda Yüz Yıl Savaşları sırasında İngiltere ve Fransa arasında imzalanan Brétigny Anlaşması, benzer bir asimetrik savaşın ardından diplomasiye geçişi temsil ediyordu.
1356 yılında Poitiers Savaşı'nda Fransız ordusunu mağlup eden İngiliz şövalyeleri, Fransız Kralı II. Jean'ı esir almıştı. Üç yıl sonra İngiliz Kralı III. Edward'ın Fransa içlerine ilerlemesi, Fransızların asimetrik savaş taktikleri ve olumsuz hava koşulları nedeniyle durdurulmuştu. Askeri ve ekonomik kayıpları göz önünde bulunduran Kral Edward, pragmatik bir yaklaşımla diplomasiye yönelerek Brétigny Anlaşması'nın imzalanmasını sağladı. Bu anlaşma, Yüz Yıl Savaşları'nı sona erdirme potansiyeli taşısa da, varoluşsal olarak Fransız Krallığı'na düşman olan Navarra Krallığı'nın büyük muhalefetiyle karşılaşmıştı. Navarra Kralı Kötü Charles'ın kışkırtmalarına rağmen anlaşma yürürlüğe girmiş, ancak dokuz yıl sonra çatışmalar yeniden başlamıştı. Bu durum, nihai barışın tarafların taleplerinden taviz vermemesi ve savaşın maliyetinin katlanılabilir olmaması nedeniyle imkânsız hale geldiğini göstermişti.
ABD-İran Anlaşmasının Maddeleri ve Temel Kazanımlar
14 maddeden oluşan ABD-İran anlaşması, her iki taraf için de önemli kazanımlar içeriyor. İran açısından en somut getirilerden biri, dondurulmuş 300 milyar dolarlık fonun serbest bırakılması ve uluslararası yaptırımların kademeli olarak kaldırılması taahhüdü oldu. Tahran yönetimi, bu ekonomik rahatlamanın, ülkenin yeniden inşası ve ekonomik sürdürülebilirliği için kritik olduğunu belirtiyor. İran rejimi için insani ve ekonomik kayıpların boyutu henüz tam olarak tespit edilemese de, anlaşma mevcut koşullar altında önemli bir kazanım olarak değerlendiriliyor.
ABD tarafı ise İran'dan nükleer silaha sahip olmama sözü ve ülkedeki zenginleştirilmiş uranyumun seyreltilmesi taahhüdünü aldı. Washington yönetimi, bu adımların bölgesel güvenliğe katkı sağlayacağını ifade ediyor. ABD Başkanı Trump'ın, İran'ın yeniden inşası için serbest bırakılacak fonların ABD'li şirketler aracılığıyla kullanılmasını istemesi ise dikkat çekici bir detay olarak öne çıkıyor. Tüm ideolojisini ABD düşmanlığı üzerine kuran İran rejiminin, bu işbirliğini kendi halkına nasıl açıklayacağı ise siyasi gözlemciler tarafından merak ediliyor.
ABD İran Anlaşmasının Bölgesel Yansımaları ve Müttefiklerin Konumu
Anlaşmanın gecikmesindeki temel nedenlerden biri, İran'ın tüm cepheleri ve dolaylı müttefiklerini sürece dahil etme isteğiydi. Kasım Süleymani'nin ölümünden bu yana bölgesel müttefikleri zayıflayan İran, bu anlaşmayı Lübnan Hizbullahı'nı ayakta tutmak için bir fırsat olarak kullandı. Anlaşmanın ilk maddesi, savaşın tüm cephelerde sona erdirildiğini ve dolayısıyla Lübnan'ın da bu metne dahil edildiğini belirtiyor. Bu durum, Hizbullah'ın, yaşadığı zayıflamaya rağmen tamamen yok edilmemesini garanti altına alıyor.
Hizbullah lideri Nasrallah'ın öldürülmesi ve Esad rejiminin yıkılma tehdidi gibi gelişmelerin ardından, bu madde İran için ciddi bir stratejik kazanım olarak kabul ediliyor. Ayrıca, çatışmanın ilk gününden beri İran'daki muhaliflerin hamisi gibi hareket eden ABD Başkanı Trump'ın, anlaşmanın ikinci maddesiyle İran'ın mevcut rejimini kabul etmesinin ötesinde, içişlerine karışmayacağının da sözünü vermesi, önceki tutumundan bir geri dönüş olarak yorumlanıyor. Daha önce muhaliflere yardım yolda diyen, hatta silah desteği gönderdiğini açıklayan Trump'ın bu görüş değişikliği, bölgedeki dengeler açısından önemli bir gösterge.
İsrail'in Tepkisi ve ABD-İsrail İlişkilerindeki Kırılma
14 maddelik anlaşmanın tarafı olmayan İsrail, mutabakatın hata olduğunu yüksek sesle dile getiriyor. İsrailli yöneticiler, anlaşmanın bölgedeki güvenlik risklerini artıracağını iddia ediyor. Ancak ABD yönetiminin bu görüşe katılmadığı açıkça görülüyor. ABD Başkanı Trump'ın, savaşın ilk günlerinden itibaren
Bu ABD İran Nükleer Anlaşması, Orta Doğu'da dengeleri yeniden şekillendirirken, tarafların uzun vadeli taahhütleri ve bölgesel aktörlerin tepkileri, anlaşmanın geleceğini ve kalıcılığını belirleyecek kritik faktörler olmaya devam edecek.
